ĐÔI ĐIỀU CẦN HIỂU VỀ HÁT QUAN HỌ

1. Bối cảnh
Năm mươi làng quan họ trải trên một diện tích 60Km vuông thuộc các huyện Tiên Sơn, Yên Phong, thị xã Bắc Ninh, Việt Yên...được gọi là vùng Quan họ của xứ Kinh Bắc. Mảnh đất mầu mỡ này được hình thành từ lâu đời, là những cánh đồng rộng lớn bát ngát, những giòng sông nặng trĩu phù xa. Những ngọn đồi nổi lên xanh um trùm lên những ngôi chùa, đình cổ kính.
Ngoài nhiều đường giao thông thuận tiện còn có thêm vào những con sông: sông Hồng, sông Cầu, sông Tiêu Tương, sông Đuống...Thuyền bè tập nập ngược xuôi tiếp xúc với nhiều miền đất nước.
Vùng Quan họ liền cánh đồng với kinh thành Cổ Loa thời An Dương Vương và gần sát với kinh thành Thăng Long từ thời Lý nên nó giữ được nét Kinh kỳ đế đô cổ về nhiều mặt.
Lại nữa, đất Quan họ cũng sát kề với Luy lâu, mà Luy lâu đã từng là thủ đô chính trị, kinh tế và văn hoá của đất Giao Châu, Lĩnh Nam, đã từng có sự hôn phối về giòng máu, về văn học nghệ thuật giữa người phương Bắc với người Việt Kinh Bắc trong một thời gian dài quá xa xôi. Quảng Châu địa chí của Trung Quốc cho biết: "Luy lâu là nơi phồn hoa, xe ngựa dập dìu, phấn son sực nức. Các quan cai trị thi nhau tuyển thê thiếp người Việt. Cũng có nhiều đám cưới của người bản xứ lấy vợ người Hán".
Lịch sử ghi đã có mấy lần những đoàn thuyền của Chămpa qua sông Đuống, đến vùng Kinh Bắc. Cũng đã xảy ra những cuộc chiến. Nhưng rồi vào thời nhà Lý, đã có một số trại giam tù binh Chămpa tại Kinh bắc. Một số trại giam ở Bắc Ninh giam giữ riêng biệt các hoàn thân, các quan to và các diễn viên ca múa Chămpa mà số đông là các nữ diễn viên. Các quan và các nhà chức trách Việt đưa các tù binh về làm kẻ hầu hạ giúp việc cho mình và cho gia đình. Đáng chú ý là các nữ diễn viên này thường hát lên những làn điệu rất buồn để nói lên hoàn cảnh và tâm trạng của họ. Họ hát rất hay và những tinh hoa của các làn điệu Chămpa hoà nhập vào mảnh đất Quan họ.
2. Trang phục
Liền anh Quan họ mặc áo dài đen, quần trắng ống sớ. Ống quần rộng, đũng thấp khiến bộ phận sinh dục ( bộ ấm chén) được thoáng mát, bông bênh, không chút bị gò bó đã tạo điều kiện thuận lợi nhất cho nhà máy sản xuất tinh dịch làm việc. Các nhà nghiên cứu người Âu rất chú ý đến điểm này. Họ chít khăn lượt hoặc đội khăn đóng, chân đi giày Gia Định và thường cầm chiếc ô đen. Chiếc ô có tác dụng làm duyên, tạo dáng, làm đạo cụ...
Liền chị Quan họ vấn khăn đen hoặc khăn nhung. Cái kiểu vấn khăn tóc bỏ đuôi gà này hao hao cách thức tết tóc của nữ thần Junon là vợ của siêu thần Jupiter phương tây. Bên ngoài, liền chị lại quàng lên chiếc khăn mỏ qụa duyên dáng, Kiểu chít khăn này rất tài tử và đầy tưởng tượng ( fantaisie). Đó là ý kiến nhận xét của chuyên gia nghệ thuật thuộc tổ chức hợp tác quốc tế về văn hoá và kỹ thuật ACCT.
Liền chị mặc áo mớ ba. Đó là bộ áo dài gồm 3 chiếc mỏng. Họ chỉ cài cúc cạnh sườn, còn đoạn từ nách lên đên cổ thì lật ra để lộ các màu sắc khác nhau của các áo. Bên trong là chiếc áo cánh trắng không cài cúc, để lộ ra mảnh yếm đỏ thắm, đỏ nhạt hoặc có màu hoa hiên. Năm 1961, hoạ sỹ tài hoa Lưu Công Nhân đi điền dã đã nói:" Các cụ Quan họ xưa chơi màu sắc thật tuyệt. Không cãi được với các cụ đâu". Những năm 1945 trở lại đây, các liền chị Quan họ chỉ mặc áo cánh trắng, hai áo tứ thân và một giải màu xanh bắt chéo từ trái sang phải ở phía ngực rất nổi đình đám.
Váy được gọi là váy lưỡi trai kéo dài xuống gót một màu đen. Cạp váy rộng, ăn ý với giải thắt lưng rủ xuống phất phơ ra ngoài áo dài. Bộ trang phục gồm áo váy thực ra rất cầu kỳ. Nó có giá trị bằng một nửa giá của con trâu cày vào những năm 1935-1936.
Liền chị Quan họ đội đầu, che nghiêng, cầm tay, chiếc nón quai thao làm duyên. Phía dưới mặt nón, ở giữa có gắn một hình ống tròn bằng tre đan để đội đầu, gọi là chũn nón, Chính giữa chũn nón là một chiếc gương con. Xung quanh phía ngoài chũn nón được dán lên những hình hoa bướn xôn xao màu sắc. Quai nón tết bằng dây thao có những tua ngắn dài khác nhau buông xuống chừng 50cm. Cái dây thao trang trí này vốn có họ hàng đi lại hàng trăm năm với các làng Quan họ. Riêng cái quai nón và các dây tua cũng đáng là một tác phẩm mỹ thuật. Ở quảng trường giữa thị trấn Bắc Giang có dựng tượng đài chiếc nón quai thao của làng Quan họ.
Liền chị Quan họ thắt ngang lưng một sợi giây màu trễ xuống thấp và hững hờ. Một chuỗi xà tích có dây dài chừng 15-20cm được móc vào sợi giây hoa mỹ này. Chùm xà tích gồm 4 vật dụng xinh xắn bằng bạc chạm trổ rất tinh vi: ống vôi hình quả đào, que quệt vôi, chiếc chìa khoá. Chiếc xà tích này đã được nhiều cô gái và các chuyên gia thời trang nước ngoài trầm trồ lắm. Họ bắt chước, cải tiến để góp vào gia tài thời trang của họ.
3. Kết bạn Quan họ
Vui, hát và chơi Quan họ qua nam và nữ là một hình thức độc đáo của người vùng Quan họ trong các dịp hội hè, khao cưới, mừng mùa bội thu...
Nam nữ thanh niên các làng họp thành các bọn Quan họ. Nam riêng, nữ riêng. Chừng 5-10 người là một bọn. Có bọn Quan họ rồi, mọi người cùng nhau học tập. Họ cố gắng giúp đỡ lẫn nhau cố sao để hát được chừng 200 làn điệu khác nhau rồi đi tìm bạn ở làng khác để kết bạn Quan họ. Họ tìm đến sự giúp đỡ nhiệt tình của những người thật giỏi và nhất là các thày khoá, những người nhiều chữ nghĩa, lịch lãm, tài hoa và có lòng ham mê .
Kết bọn Quan họ thì nam kết với nữ, nữ kết với nam ở làng khác. Khi đã có bạn ở 1,2 làng nào đó, bọn nam bọn nữ lại rủ nhau sang làng bên để kết nghĩa với nam nữ ở làng bên ấy.
Có trường hợp hai vợ chồng đều là liền anh, liền chị cả thì chồng kết bạn với nữ làng X , còn vợ kết bạn với nam làng Y. Vợ chồng không bao giờ hát với nhau. Đây là một điều rất đặc biệt mà tinh tế vì nếu vợ chồng hát đối với nhau thì không thể hay được. Họ chẳng biểu diễn được sự say sưa đắm đuối vì thiếu sự hấp dẫn của giới tính. Mấy năm nay (2000-2006) ở Hà Nội đã có trường hợp cả gia đình gồm cha và hai con (con trai là anh, con gái là em ruột) cùng biểu diễn một buổi ca trù. Lại có trường hợp hai vợ chồng cùng biểu diễn hát đối đáp những bài hát về tình yêu đích thực.Chúng tôi coi đó là một cuộc ôn tập và luyện tập giữa vợ chồng, cha con họ với nhau chứ không thể là biểu diễn. Vì trong quá trình biểu diễn giao lưu giữa nam và nữ như ở Quan họ, có những giây phút dành cho tưởng tượng, aỏ kỳ, khác thường, ngơ ngác, nao núng, thất tình, mãnh liệt, u uất, say sưa, thăng hoa...Đôi khi giữa họ tồn tại một chút siêu ái tình.
4. Cỗ ba tầng
Khi có một sự kiện đặc biệt nào đó, người Quan họ cùng nhau ăn cỗ ba tầng. Ta cũng biết rằng Kinh Bắc có hẳn một trường phái ẩm thực đặc sắc trong 7 trường phái ẩm thực của cả nước. Mâm cỗ Kinh Bắc gần gũi nhất với mâm cỗ Thăng long-Hà nội.
Mâm cỗ Quan họ chất lên cao ngất ba tầng. Một mâm có 6 khách mời. Tầng 1 và tầng 2 gồm các món khô như giò, chả nem, phẩm oản, xôi...được dỡ xuống trước. Mấy cháu gái phục vụ gói lại làm 6 phần bằng lá chuối hơ lửa và lạt giang rồi để bên cạnh khách mời. Khi ra về, khách mời mang phần về cho gia đình. Người Quan họ bảo: có xôi có oản mới nên phần, có nam có nữ mới nên xuân.. Tầng thứ 3 để các vị khách mời đánh chén gồm 5 bát (bóng, mực, miến, măng, giả ba ba) và 5 đĩa (giò, chả, nem, thịt gà luộc, thịt lợn...) cùng với cơm, rượu, nước suýt.
Về Quan họ, có dự cả một canh hát Quan họ trọn vẹn, khách mới có thể có được sự mãn nguyện thưởng thức một số làn điệu tiêu biểu của Quan họ. Đồng thời thấy được nhiều vẻ đẹp khác nhau của các liền chị trong quá trình trăng hoa trình diễn những làn điệu tâm tư cao cả, khốc liệt, đẹp đẽ, xa xôi, bất tử. Họ lung linh nhiều vẻ đẹp: thận mỹ, nhã mỹ, tráng mỹ, ổn mỹ, tuần mỹ, tố mỹ...  (Sưu tầm và giới thiệu)